Chimpanseepolitiek

Chimpanseepolitiek

Met enige regelmaat ploft er een document van formaat op mijn digitale deurmat. Dat kan een film zijn, of een documentaire, een hele serie tijdschriften over fotografie of een complete bibliotheek aan gave boeken. Geen idee waar hij het allemaal vandaan haalt maar Paul weet me telkens weer te verrassen en te boeien met van alles en nog wat.

Vorige week was het weer raak. In mijn mailbox tref ik de documentaire ‘The family of Chimps’ van Bert Haanstra. Een kijktip met stip! Net als ik mijn vinger op de play knop leg komt er nog snel een bericht binnen. ‘Niet kijken! Eerst moet je het boek Chimpanseepolitiek van Frans de Waal lezen.’

Ik reserveer het boek bij de bieb, maar dat blijkt een overbodige actie. De dag erna, op zondag notabene, staat er een knul voor mijn deur met een bekende blauw-witte envelop die mijn naam draagt. Onder het motto ‘dat er boeken zijn die je gewoon moet hebben’ is Paul zo lief geweest mij deze te schenken.

De foto op de kaft is grandioos en zet mij meteen aan tot bladeren. Ook aan de binnenkant blijken de chimpansees bijzonder fotogeniek. Eigenlijk nog midden in een ander boek kan ik mezelf er toch niet van weerhouden hier meteen aan te beginnen. De Waal legt in zijn voorwoord uit dat hij dit boek in 1979 en 1980 schreef en dat ik nu een herziene (2017) uitgave in handen heb. Aan de originele teksten is niet gesleuteld, maar daar waar er nieuwe inzichten zijn heeft de Waal deze toegevoegd.

De Waal blijkt behalve een fantastisch waarnemer en wetenschapper ook een bijzonder getalenteerde schrijver te zijn. Mens en mensaap zijn nauw verwant. De gelijkenis tussen ons eigen gedrag en dat van de chimpansee is overduidelijk, zelf voor een leek. De Waal vraagt zich dan ook met recht af waarom hun gedrag ons doet lachen. Maakt de herkenning ons als toeschouwer wellicht nerveus? Want als deze dieren zo verschrikkelijk veel overeenkomsten met ons vertonen, wat zijn wij dan eigenlijk?

Tijdens zijn onderzoek komt hij ook tot de ontdekking dat deze overlap in sociaal gedrag niet slechts als een antropomorfistisch trekje van de waarnemer bestempeld kan worden. Het is niet zo dat wij onze eigen karaktertrekken op deze dieren plakken, nee, ze zijn werkelijk zo. En hoe langer de Waal ze bestudeerd hoe meer hij moet concluderen dat dit zeer intelligente wezen gevoelens kent die overeenkomen met de onze.

Het onderzoek waar dit boek betrekking op heeft beslaat in totaal 6 jaar. Maar geen moment wordt het verhaal langdradig, ingewikkeld of saai. De Waal begint met een voorstelrondje van de verschillende persoonlijkheden die in het boek besproken worden. Yeroen, Luit, Nikkie, Dandy, Mama, Gorilla, Tepel, Puist, Amber, Krom, Franje, Spin, Tepel en Jimmie. De Arnhemse groep is eigenlijk groter, maar voor dit verhaal volstaat een beschrijving van een aantal hoofdpersonages. Vrijwel direct krijgen ze letterlijk en figuurlijk een gezicht.
Ik zit op het spreekwoordelijke puntje van mijn stoel. Ik leer niet alleen veel over hun gedragingen en sociale omgang met elkaar, maar het verhaal maakt ook dat ik meeleef met elk karakter.

Het belang van groeten, vlooien, verzoenen, steun werven, troost en toevlucht zoeken is enorm in de omgang met elkaar. Iedereen weet welke plek hij of zij binnen de groep inneemt en welk sociaal gedrag daarbij wenselijk is. Maar dat betekent niet dat ze zich daar zonder meer ook aan gaan houden.

De dynamiek binnen deze groep prachtige wezens is bijzonder roerend. Van het veinzen van een pijnlijk been na een gevecht tot het uitsteken van een hand om steun te krijgen van een van de anderen.
Het uitsteken van een hand, als waren het een bedelactie, blijkt trouwens op verschillende momenten een andere betekenis te kunnen hebben. Het feit dat de ontvanger van deze boodschap weet wat er van hem of haar op dat moment verwacht wordt getuigd van grote intelligentie. Blijkbaar zijn ze in staat een situatie te overzien en kunnen ze zich daarnaast verplaatsen in de ander.

Dat het hoog intelligente wezens zijn blijkt uit alles dat er beschreven wordt. Van het subtiele spel waarmee een machtswisseling aangewakkerd wordt, tot het vlammende einde daarvan. Frustratie, verdriet, angst en onzekerheid, geen enkele emotie is hun vreemd. Ze schuiven hun gevoelens niet onder stoelen of banken en ik krijg een ontroerend kijkje in hun persoonlijkheid. Misschien dat juist die emotie, die open en eerlijke blik in hun gevoelsleven, ons als toeschouwer wat ongemakkelijk doet lachen. Want doen wij niet juist ontzettend veel moeite om al die emoties achter slot en grendel te houden? Om alleen uit te pakken bij ‘the happy few’ die we dat toevertrouwen? Misschien zijn we stiekem wel jaloers op hun onbevangenheid.

Behalve de machtswisseling bespreekt de Waal nog een aantal andere zaken zeer beeldend. De seksuele privileges en de manier waarop die ook regelmatig geschonden worden toont wederom hoe we op elkaar lijken. Ook chimps knijpen de kat wel eens in het donker, of proberen het in ieder geval.

Maar wat me nog het meest geraakt heeft is de manier waarop deze apen in staat zijn strategisch te denken. Ze hebben een beeld van zelf, maar daarnaast ook inzichten in hun omgeving. Zo herkennen ze niet alleen elk groepslid afzonderlijk, maar ook hun verzorgers. Ze zijn in staat om alarm te slaan wanneer ze de dierenarts tussen een menigte toeschouwers aan de andere kant van de gracht zien staan.
Ze beschikken daarnaast ook over triadisch inzicht. Dat wil zeggen dat ze het vermogen hebben om sociale relaties tussen anderen te begrijpen en gevarieerde driehoeksverhoudingen te vormen. Zo kunnen ze coalities te vormen, bemiddelen bij verzoening, scheidende interventies aangaan en verklikken.

Yeroen, de oude alfaman, is door Luit verstoten van zijn troon. Yeroen is zich ervan bewust dat hij in zijn eentje zijn oude positie niet meer terug gaat krijgen. Hij sluit daarop een pact met Nikkie en zorgt er zo voor dat Nikkie de macht krijgt en hij zelf voordeel heeft van de privileges die hij krijgt door de innige vriendschap met de nieuwe alfaman. Bewijzen kan de Waal het niet, maar uit meerdere handelingen die hij Yeroen heeft zien ondernemen om tot deze positie te geraken, heeft het er toch alle schijn van dat Yeroen een man met een missie is. Hij overziet oorzaak en gevolg. En dat komt wel heel dichtbij wat wij mens noemen.

Onlangs woonde ik een lezing bij over de genus homo (dat zijn wij). Paleoantropologen doen onderzoek naar onze herkomst. Er zitten ontzettende gaten in de puzzel van onze eigen genetische geschiedenis. We denken dit en menen dat, maar zeker weten doen we weinig.
Al lezende in dit prachtige boek ben ik me er meer en meer van bewust geraakt dat deze wezens heel erg dicht bij ons staan. Zo dicht zelfs, dat ik mezelf er nu schrijvende op betrap dat ik het lastig vind hen beesten te noemen. Want als zij het zijn, dan zijn wij het toch minstens ook…

Na dit prachtige verhaal heb ik natuurlijk ook de eerder genoemde documentaire gekeken.
Paul je had gelijk: eerst het boek, dan de bewegende beelden. De karakters waar ik met zoveel liefde over las komen nu echt tot leven. Ik herken ze voordat de voiceover me verteld wie het zijn. De blikken zijn zo menswaardig, zo herkenbaar.

Chimpanseepolitiek is een ‘must read’. Het zet aan het denken over ons eigen handelen. Het leert ons over de prachtige wezens waar we deze planeet mee mogen delen. Hoe weinig we eigenlijk van de psyche begrijpen en dat we niet kunnen inschatten wat het betekent voor hen om daar op dat eiland in Arnhem te wonen (of in een andere dierentuin natuurlijk).
Voor hetzelfde geld hadden wij daar gezeten…

Dus Paul, dank je wel voor dit mooie geschenk.
En dit bijzondere artikel, dat ik zonder jouw enthousiasme en inspiratie niet had kunnen schrijven!

2 Reacties

  1. Wat hangen we toch weer beestachtig aan jullie lippen. Zelfs tijdens het aardappels schillen kan ik niet ophouden te lezen ( moet natuurlijk wel de vingers in de gaten houden 😉) Enne……ik bedenk meteen het toetje voor vanavond…..BANANASPLIT 🍌🍌🍌🍌
    Dank voor het leuke leesvoer 👌

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

© 2021 Wonderwerpen

Thema door Anders NorénOmhoog ↑